VOORBIJ HET ZWIJGEN
Petra Marieke Henning
Copyright © 2025 Petra Marieke Henning
Eerste druk 19 december 2025
Tweede druk 4 februari 2026
Derde druk 21 juli 2026
Auteur: Petra Marieke Henning
Vormgeving: Astrid Janse
Drukwerk: Boekengilde
Redacteur: Sanne Visch, Pen & Inkt
ISBN: 9789465264851
NUR: 300
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de auteur.
Proloog
In de slaapkamerkast lag hij rechts op de derde plank van boven. Tussen haar katoenbeige truien. Het was een prachtig boek om te zien, op de voorkant stond een schilderij van een of andere Russische kunstenares: een vergezicht op bergen. Met trillende handen draaide ik aan de radertjes tot ik de juiste combinatie vond. De geboortedatum van haar zus stond in het babyboek van mijn grootouders. Het lag voor de hand. Achttien, twaalf, vijfendertig. Met een klik sprong het slotje open. Bevend bladerde ik naar de laatste dag. Boven de pagina’s had ze de datum geschreven. Ik had haar lang niet aan haar bureau zien zitten, maar gisteravond wel. Ik moest snel zijn, mijn moeder was in de badkamer hiernaast, ze stond te douchen. Ze kon elk moment klaar zijn. Ik hoorde een geluid van een dichtslaande deur. Was dat van de badkamer? Geschrokken keek ik achter me. De deur van de slaapkamer bleef dicht. Mijn hart miste een slag, als mijn moeder zou zien dat ik in haar dagboek las, zou er iets zwaaien. Mijn moeder hield er niet van als ik neusde in haar verleden, laat staan dat ik haar dagboek zou lezen. Wat stond daar nu? Bevreemd liet ik de woorden op me inwerken. Uitslag? Pijp? Ik begreep wat er stond en toch bevatte ik het niet. Een kamertje opende zich. Daar klonk de stem van mijn zus op de gang, ze riep mijn moeder. Snel vluchtte ik weg.
Deel I
Waar de belangstelling verdwijnt, verdwijnt ook de herinnering. Waar je niet bent is het geluk.
Johann Wolfgang von Goethe
Twaalf oktober 1982: Madelon
Mijn moeder was geboren op zes juni 1933 in Bogor Indonesië en eindigde op twaalf oktober 1982 in een plas bloed in de tuin, achter ons huis aan de Nicolaas Beetsstraat nummer één in Kersen. Het was een ongeluk, ze wilde de dakgoot ontdoen van herfstbladeren en de bovenste sport van de ladder brak door. Ze verloor haar evenwicht, viel en raakte op de grond met haar hoofd een steen. Ze was op slag dood. Hoe ongelukkig kon het zijn, juist op die dag waren mijn zus Francisca en ik, met toestemming van ma, na schooltijd bij opa en oma in Tiel gebleven – we waren doodmoe van de nacht daarvoor, toen mijn ouders de halve nacht schreeuwend ruzie hadden gemaakt – en mijn vader was weg, hij bezocht in Nijmegen een tweedaags congres over Duitse filosofen. Ze had een etmaal buiten gelegen, vanaf de straat en de oprit zag je niets, voordat pa haar de volgende dag vond.
Ze hadden ruzie gehad. Mijn moeder geloofde hem niet, dat deed ze nooit. Hij ging niet naar een congres maar naar zijn vriendin, ze wist het zeker. Dat mijn vader ontkende maakte het niet anders, een tijdje geleden had ze in zijn broekzak een briefje gevonden. Een nacht met jou maakt het lange wachten de moeite waard. C. Die tekst loog er niet om. We wisten het van ma. De C. stond voor Catharina, een collega uit de vakgroep Italiaans, op mijn school waar pa Duits doceerde. De naam kleurde al tien jaar de ruzies van mijn ouders in. In onze slaapkamer met de dunne vloerplaten, vlak boven hun hoofd, konden Francisca en ik vrijwel alles letterlijk verstaan.
Ik weet nog goed wat ik dacht, toen op school de deur openging en mijn vader op de gang stond. Ik had wiskunde en begreep de formule niet, die de leraar op het bord had gezet. Ik moest me tot het uiterste concentreren. Het volgende jaar zou ik eindexamen doen en ik haalde voor elke repetitie een onvoldoende. Het duurde daarom even voor tot me doordrong wat de komst van pa naar mijn klas betekende. Bij de ruzie met ma eergisteren had hij het gezegd. De gedachte schoot recht in het hart: nu heeft hij besloten, hij gaat naar die ander en gaat ons verlaten. Hij durft het niet zelf te zeggen tegen ma. Het linoleum op de vloer glansde blauw van de schoonmakers, die elke morgen voor de eerste les langskwamen. Mijn vader omarmde me warm, zo kende ik hem niet. Ik liet mijn armen slap langs mijn lijf hangen, mijn hart klopte als een bezetene. Alles in mij zette zich schrap, straks gaat hij weg, vanavond zullen Francisca en ik voor mijn moeder en het eten moeten zorgen. Mijn moeder zou vast nog veel meer huilen dan anders. De groene fles met de oude man en de schaapherdershoed zou niet langer verstopt zijn in de kast, maar tussen de vla en de yoghurt op tafel staan. Ze had de drank nodig om haar de dag door te loodsen, tegenwoordige geesten en die uit het verleden plaagden haar: een Indische houtvestersdochter en kampkind, nog steeds.
Pa pakte mijn vingers in zijn uitgestoken hand en kneep erin. Ik vond het een vreemde manier van doen, het ergerde me dat hij niet meteen van wal stak, over wat hij op het punt stond te doen.
‘Madelon, ik kom je halen, er is iets vreselijks gebeurd met je moeder, ze… ze is...’
Bevreemd keek ik hem aan. Ik kon wat hij zei niet rijmen met zijn aanstaande vertrek. Pa begon zacht te huilen. Altijd als hij dat deed nam hij zijn bril af en wreef met zijn wijs- en middelvinger in zijn ogen, alsof hij zich schaamde.
‘Pfffff.’ Het ontsnapte voor ik er erg in had. Ik verplaatste mijn gewicht naar mijn rechterbeen en keek naar de grond. Als hij huilde omdat hij zich schuldig voelde, kon ik daar niets aan doen. Toen hij uitgewreven was, stonden we secondenlang tegenover elkaar.
‘Het is je moeder, ze is dood.’
Alles kwam om me heen tot stilstand, alleen geloofde ik hem? Mijn vader loog ook over die andere vrouw. Gisteren had mijn moeder het hele ontbijt lang gehuild, voordat ik naar school ging. Ze was springlevend geweest, dat kon één dag later toch niet zomaar anders zijn?
‘Hoe kan dat dan?’
‘Ze is van de ladder gevallen. Met haar hoofd op een steen. Ze zal nooit meer in haar donkerblauwe peignoir door het huis scharrelen.’
Mijn vader jankte alsof hij echt verdriet had.
‘Sorry.’ Ik realiseerde me dat het gek klonk. Toen begon ik ook te huilen.
Francisca had Engels in een lokaal verderop. Pa klopte drie keer op de deur, wachtte niet en trok hem toen open. Mijn oudere zus zat vlak bij de opening aan een tafeltje over een boek gebogen. Haar donkerbruine steile haar reikte tot aan het blad. Nieuwsgierig keek ze naar ons op. Toen sperde ze haar ogen wijd open, ze sprong op en liep vlak achter de leraar Engels aan met hem mee de gang in.
‘Collega, wat kan ik voor je doen? Er is hopelijk niets ergs?’ Mijn vader boog zich naar hem over en fluisterde iets in zijn oor. Warm schudde de man met zijn zwarte hoornen bril pa’s hand, draaide zich om en sloot de deur van het klaslokaal.
‘Is er iets gebeurd met ma?’ De bruine ogen van Francisca waren groot en ze hield mijn vader dwingend vast bij zijn pols.
‘Ana wilde de dakgoot schoonmaken zoals altijd in de herfst, alleen dit keer brak de bovenste lat van de ladder. Ze is dood.’
Vlak bij ons huis passeerden we een hoge zwarte wagen met geblindeerde ramen en donkere vlaggetjes achterop, die net van de oprit de weg op was gedraaid en in de richting van Tiel verdween. Zodra pa ma had gevonden had hij het noodnummer gebeld, een dokter kwam samen met een agent. Meteen daarna belde hij de enige uitvaartondernemer van Kersen. Hij had hen geboden ma mee te nemen, voor hij met ons van school terug zou komen. Het zicht op onze moeder in het bloed op de grond was geen fijn gezicht. Hij had er geen rekening mee gehouden dat de politieagent dat niet meteen goedvond. Dat had te maken met de plek waar ma lag, die opmerkelijk was te noemen zo ver van de ladder. Al snel verschenen twee mannen in witte pakken. Ze maakten overal foto’s van. Omdat hij ons van school op wilde halen, belde pa toen opa en oma en vroeg of ze konden komen.
Ik vroeg hem meteen om te keren en erachteraan te gaan, voor alles wilde ik bij mijn moeder zijn. Dat weigerde hij. Eerst moesten die mannen weg, die bij ons nog steeds in de tuin stonden. ‘En nog eens iets, je wilt je moeder zo echt niet zien.’ Mijn vader keek me in het achteruitkijkspiegeltje bezorgd aan.
Ik slikte moeilijk.‘ Hoe is dat dan ‘zo’?’
‘Je kunt haar beter onthouden zoals ze er hiervoor uitzag.’
Ik probeerde het brede ronde gezicht van mijn moeder, met haar rechte neus en donkerbruine ogen, voor te stellen met een blauwe plek op haar voorhoofd en een gapende wond in haar dikke zwarte haar waaruit bloed stroomde. Het lukte niet erg.
Daar waren we al bij Nicolaas Beetsstraat nummer één. De magnoliaboom zag er kaal uit. Mijn vader draaide onze zilveren Golf de oprit op. Spierwit zat hij achter het stuur. Zijn blauwe ogen stonden flets, uit zijn dunne lippen was de rode kleur weggetrokken.
De plek waar ze lag riep bij iedereen vragen op. Iemand die aan de zijkant van het huis van de ladder viel lag op het gras aan de voet, terwijl ma op het terras lag, twee meter verder. Dat kon niet. Daarom wilde de politie de dood van ma onderzoeken. Een fotograaf nam overal foto’s van. Het leek wel alsof de politieserie, die we vorige week met zijn vieren hadden gezien, tot leven was gekomen. De twee onderzoekers keken overal rond.
Pa liep direct naar de chef. Anders dan zijn collega’s, droeg hij een beige regenjas. Hij stond naar zijn medewerkers in de tuin te kijken.
‘Is dit nu nodig? Mijn vrouw is gevallen!’
‘Meneer, het is protocol. De dood van uw vrouw moeten we onderzoeken. De plek waar ze ligt valt op, recht onder de schoorsteen, daar hoog boven op het dak.’ Vorsend keek de man mijn vader aan.
Mijn vader haalde ontsteld zijn schouders op. ‘Het lijkt me duidelijk wat er is gebeurd. Kijk naar de ladder om de hoek van het huis tegen de muur, de sport is geknakt.’
‘Natuurlijk, dat detail is ons niet ontgaan. Wij zullen echter alle mogelijkheden moeten onderzoeken. In mijn vak kom je echt van alles tegen.’
‘Ik kan u verzekeren: het was een ongeluk, niets anders. Mijn vrouw hield zielsveel van haar dochters. Die pijp, daar had onze schoorsteenveger speciale klimspullen voor nodig. Er was er altijd maar een die het kon en die had een batterij aan spullen nodig om omhoog te komen. Hij had geen opvolger, er is al lang niemand geweest. Mijn vrouw heeft vroeger geklommen, te lang geleden om die pijp op te komen, en niet zonder klimuitrusting.’ De man knikte bedaard. Mijn vader sloeg een hand voor zijn mond. Hij zag er bleek uit. Hij wenkte mij en Francisca om verder over het terras naar de achteringang van ons huis te lopen, waar opa en oma op ons wachtten.
Een man in een wit plastic pak stond midden in de vijver. Een week geleden had ik daar nog een kikker in gegooid. Het beest zat te zonnen aan de slootkant van de wei achter ons huis. Ik zette een emmer over hem heen en schoof een dunne plaat onder de rand. Mijn moeder wilde van de vijver een vogeldrinkplaats maken. Het hielp als er vissen en kikkers in zaten. Binnen de kortste keren stond er een reiger aan de oever. Ik hoopte maar dat het diertje zich goed onder het riet aan de kant zou verstoppen.
De man stak zijn hand in het water en haalde er iets glinsterends uit. In het licht gaf het een gouden gloed af. We vonden het maar raar. Wat deed de trouwring van ma nu op de bodem van de vijver?
Binnen op de bank zaten oma en opa met een grote pot thee en de koektrommel gevuld met speculaas. Opa zag er slaperig uit, het was het uur van de uit de tropen meegebrachte middagslaap. Op een normale dag sliep hij nu. Zijn blauwe ogen waren rood van het huilen. Zijn dikke zilverwitte haar stond alle kanten op. Onder de rand van zijn wollen trui hing een wit stukje stof met een wastobbe erop.
Ik rende naar hem toe en kroop op zijn schoot. Het kon me niet schelen dat ik al zestien jaar was, te oud om op schoot te zitten. Ik drukte mijn gezicht in de kom van zijn hals. Francisca ging vlak naast mij tussen mijn oma en opa in zitten. Opa rook lekker naar sandalwood zeep, die hij uit Denemarken liet komen. Hij aaide over mijn blonde haar en klopte op mijn been, voor hij me vroeg van zijn benen af te gaan. ‘Je bent te zwaar voor opa, daar is hij te oud voor.’
Pa vertelde ons wat er gebeurd was. Vanmiddag om twaalf uur was hij van het congres terug uit Nijmegen gekomen. Hij had daar in het hotelgedeelte overnacht. ‘We hadden ruzie gehad. Ana geloofde me niet, ik kon nauwelijks nog weg.’ Hij had zijn broek van gisteren in de was gegooid en was verder de huiskamer in gelopen. Hij vond ma niet in de keuken of met de krant op de bank. Hij was bang dat ze nog boos was. Vaak werkte ze in de tuin of in haar atelier in de schuur. Als dat zo was, wilde ze niet gestoord worden. Met een pot thee en twee kopjes op weg naar de krant op de bank, passeerde hij de glazen tuindeuren. Zijn blik registreerde meteen iets ongewoons. Toen hij voor de deuren ging staan, zag hij ma liggen. Geschrokken had hij de tuindeuren geopend en was hij snel naar haar toe gelopen. De ladder waar ze vanaf was gevallen, stond daar om de hoek, uit het zicht voor iemand op straat. Terwijl hij het vertelde trok pa steeds aan een pluk van zijn haar. Gek, ik had dezelfde kleuren als hij, blauwe ogen en blond. Niet dat ik niet op mijn moeder leek, haar Indonesische afkomst had me de vorm van mijn gezicht en mijn geringe lengte gegeven.
‘De buren hadden haar net een opdracht voor een portret van hun zoon Joachim verstrekt, je hebt hem vast wel eens zien lopen, die mongool. Ze wilden haar er een aardig bedrag voor betalen.’ Hij zei het niet, het was duidelijk wat hij bedoelde. Voor een keer gaf ik hem gelijk. Haar dood kwam op een kantelpunt in haar leven. Twee maanden geleden had de buurvrouw foto’s van de jongen gebracht, ma was zo opgetogen geweest. De buurvrouw vroeg steeds naar haar werk, ze vond het mooi wat ze maakte, ze wilde haar introduceren in de club van plattelandsvrouwen. Die hielpen elkaar. Ik hoopte vurig dat het een nieuw begin kon zijn. Als ze meer opdrachten zou krijgen, zou ze aan zelfbewustzijn winnen. Ik wist zeker, dan lukte het haar te breken met pa.
Ik zei het vaak tegen haar. ‘Hij heeft iemand anders, dat kun jij toch ook?’ Ze vond het niet gemakkelijk met twee kleine kinderen. ‘Jullie waren zeven en zes toen het begon. Kinderen zijn duur, in mijn eentje kan ik het niet betalen.’
Ik vond haar argumenten maar gek. Dat ze niet wegging, was voor mij een teken dat ze niet goed voor zichzelf kon opkomen. Had ze dat wel gekund, dan had ze mijn pa al lang de deur gewezen. Steeds vaker was haar geest ver weg, als ze dan ergens antwoord op gaf, kon ze de stomste dingen zeggen.
Op de zondag hiervoor speelden we een bordspel. Op geplastificeerde kaarten stonden tientallen vragen. Alleen als je het goed had, mocht je met je pion door op het bord. Ma kwam niet verder dan de eerste drie, ze antwoordde steeds fout, ze deed geen moeite verder te gaan. Het ergerde me. Jennend had ik gezegd dat ze secretaris van het verbond van huisvrouwen moest worden. Ik zei het pa na. Die opmerking krenkte haar. Met een ruk van haar lange vlecht stond ze op en verdween naar de hal. Korte tijd later hoorden we haar met veel gestamp op de trap naar boven vertrekken. Geschrokken ruimden Francisca en ik toen het bordspelletje maar op. Ze bleef de hele avond boos en ging naar bed zonder ons welterusten te zeggen.
Een dag later had ik op zolder in de kasten met oude papieren gekeken. Ik zocht materiaal voor mijn werkstuk over Indonesië van eind vorige eeuw, toen mijn lievelingsschrijver Louis Couperus daar opgroeide. Tussen oude foto’s, schriften en magazines vond ik haar diploma van de middelbare school. Tot mijn verbazing zag ik daar een negen voor wiskunde op staan. Als mijn ouders die avond geen ruzie hadden gemaakt, was ik met het diploma in de hand naar beneden gelopen om tegen haar te zeggen dat het me speet. Ik had haar tekortgedaan, want met een negen voor wiskunde kon je niet onnozel zijn. De woordenstrijd laaide zoals vaker tussen mijn ouders op, zodat ik boven in bed was gebleven. ’s Morgens had ze gehuild en moest ik opschieten voor school. En nu was het te laat. Ik zou het haar nooit meer kunnen zeggen.
Zes maart - dertig juni 1973: Dieter
Al een paar dagen was het weer raak. De spanning was niet om te harden, ik kreeg er last door van mijn maag. Vanmorgen had ik tegen mijn moeder gezegd dat ik ziek was, maar ze was onverbiddelijk. Ze trok mijn pyjamabroek naar beneden en stak plompverloren de thermometer tussen mijn billen. De stalen punt voelde koud aan, ik moest ervan poepen. Krampachtig trok ik mijn billen dicht. Ik had geen koorts en dus moest ik gaan. Dat ik maagpijn had wuifde ze weg, ze loste een kinderaspirientje op in water.
‘Hier, drink dit maar op dan voel je je daarna weer beter.’ Echt iets voor haar, mijn moeder nam een pil bij alles wat even niet goed was. Ik kon het weten, als het slecht met haar ging, kreeg ik na school een boodschappenlijst van haar mee, haar tas en haar portemonnee. Elke dag moest ik een doosje aspirines kopen. En als ze zelf ging, kocht ze er twee. Er waren haar betere dagen en dagen dat het niet ging. Op die laatste lag ze in het donker op bed en kon ze geen geluiden verdragen. De zware gordijnen in haar slaapkamer waren dicht. Dan wist ik meteen hoe laat het was. Dan moest ik boodschappen doen.
De vrouw van de kruidenier kende mijn naam, ze hielp me bij het vinden van alle spullen in de schappen. Soms gaf ze me een snoepje en aaide over mijn haar, ze klakte met haar tong en schudde haar hoofd als ze me zag zeulen met de zware tas, die tot de rand met boodschappen gevuld was.
Toen mijn moeder bij het omhoogtrekken van mijn broek ruw mijn linkerzij raakte, kermde ik van de pijn. Op mijn heup had ik nog steeds een blauwe plek.
‘Wat heb je daar?’
Ik durfde haar niet aan te kijken.
‘Nou?’
Ik haalde mijn schouders op.
‘Zeker weer gestoten, je bent net je oom Kees, die stootte zich vroeger ook steeds toen hij zo oud was als jij. Jongens van acht doen de hele dag door wild. Dat komt ervan.’
Ik wist niet wat ik liever had: dat ze eens door zou vragen of oom Kees. Zelf begon ik er niet over, ik wilde niet dat iemand het wist en mijn moeder al helemaal niet.
Zo langzaam als ik durfde trok ik mijn kleren aan. Voor ik het oranje gekleurde water dronk, at ik mijn boterham met chocoladevlokken. Behalve kinderaspirine loste ze er vitamine C in op. Mijn moeder geloofde in de werking van pillen. Als zij hoofdpijn had kookte mijn vader, hij deed de groente te lang. Dat loste ze op met een tablet.
Cornelis treuzelde met zijn boterham, hij zat op een andere school dan ik, we konden niet samen gaan. Dat was maar goed ook, als er iemand niet tegen de jongens op kon, dan was het Cornelis.
‘Schiet eens op, anders komen we te laat.’ Hem bracht ze wel naar school. Omdat hij jonger was en meer drukke straten moest oversteken. Toen ik zijn leeftijd had, bracht ze mij ook niet. De drukke straat die ik moest oversteken, kon ik vermijden door om te lopen.
Was mijn vader er maar. Ook al sloeg hij me hard als ik stout was geweest, hij wilde het beste voor mij. Als postbode begon hij al lang voor ik naar school moest. Ik keek naar zijn lege stoel, de enige van de vier die een armleuning had. In bijna alles volgde hij mijn moeder, alleen bij dit ene zette hij door. Al was deze stoel duurder, hij wilde steunen op de armen van zijn eetkamerstoel, zodat hij beter de krant kon lezen, zonder het papier op tafel te hoeven leggen. De leuningen kwamen van pas als hij ons ’s avonds uit de Bijbel voorlas, om God voor het eten te danken. De avond ervoor had hij mij gevraagd ook een paar zinnen uit het boek te lezen. Hij trok me op zijn schoot en hield het zware boek voor me op. Als hij dat deed hoefde ik niet bang voor hem te zijn, ik wist hoe mijn vader over de Bijbel dacht. Het boek veelde geen kritiek. Op zijn bevel had ik mijn handen gewassen.
‘Laat maar eens zien wat jullie op die school leren. Een jongen van acht moet de Bijbel van voor naar achteren kennen.’
Ik had mijn best gedaan de woorden goed uit te spreken, al vond ik het moeilijk, ik begreep niet goed wat er stond. Pa lachte en herhaalde de zinnen. Daarna legde hij uit wat er bedoeld werd. Ik zat graag op zijn schoot, als hij zijn sterke armen om mij heen sloeg was er niets aan de hand.
Er lagen kruimels op zijn kant van de tafel, ik kon zien dat hij beschuit met jam had gegeten. Mijn vader at ’s morgens graag bramenjam van Hero wat vlekken gaf.
Daar kwam mijn moeder al uit de keuken en haalde de troep weg voor er een ongelukje gebeurde. Zodra er ergens een stofje lag, haalde ze haar veger en blik. Soms stelde ik mijn moeder als een grote poetsdoek voor. Uit haar hoofd groeiden borstels in plaats van haar, waarmee ze langs de muren ging. Met handenarbeid tekende ik haar.
Vannacht had ze gekreund. Ik had in mijn bed geplast. Ik kon er niets aan doen, altijd als ik maagpijn had gebeurde dat, ik werd wakker omdat het onder me nat was. Nijdig was mijn moeder opgestaan en had mijn lakens verschoond.
Mijn vader had ik gevraagd een briefje voor school te schrijven. Hij zat op de rand van mijn bed. ’s Avonds voor het slapengaan las hij me voor uit De Kameleon schiet te hulp.
‘Dat kan ik niet doen, jongen, daar gaat je moeder over. Kijk nou maar eerst hoe je je morgen voelt.’ Hij lachte er schuchter bij.
Toen ik aandrong omdat mama nooit vond dat ik ziek genoeg was, werd hij rood en keek naar de grond. Ik wist wel waarom. Hij gaf haar altijd gelijk, alleen als ze te ver ging niet, dan ontplofte hij haast. Laatst had ze hem slapjanus genoemd. Iemand die zijn post niet ontvangen had, schold hem uit, hij durfde er niet tegenin te gaan, bang voor een klacht. Hij pakte haar eetkamerstoel en smeet die tegen de muur. Er zat een gat waar de stoelpoot de wand geraakt had. Verschrikt had mijn moeder daarna haar mond gehouden.
Hij vond het leuk me iets over zijn politieke ideeën te vertellen. Hij las twee verschillende kranten, het Reformatorisch Dagblad en het NRC. Hij gaf luid commentaar op wat er in Nederland volgens hem moest gebeuren, het loon van de arbeiders omhoog ten koste van de winst van de baas, die kon naar beneden bijgesteld worden. Als hij uitgepraat was en vroeg hoe het op school ging, aarzelde ik het hem te vertellen. Als het heel erg was met de jongens en ik het niet meer verdragen kon, wilde ik het zo graag. Ik durfde het niet, uit angst dat hetzelfde zou gebeuren als laatst. Ik had hem verteld dat drie jongens in mijn klas niet aardig tegen me waren. Hij had er niet op gereageerd. Toen ik het schuchter herhaalde, lachte hij en zei dat ik niet zo kleinzielig moest zijn, ik was veel te gevoelig en zacht. Hij luisterde helemaal niet als ik iets zei, alleen als ik goede cijfers haalde, bracht hij het geduld op te horen wat ik vertelde. Elke keer dat ik een acht had, nam hij mijn hand en trok me op de bank tegen zich aan. Dan aaide hij over mijn haar. Dan vroeg hij mijn moeder me limonade te brengen. Hij fluisterde in mijn oor: ‘Jij bent een slimme jongen, jij gaat het in de wereld beter doen dan ik. Met jouw goede cijfers kun je naar de universiteit, dan word je iemand.’
Het was fijn dat hij dat dacht, al maakte het me ook nerveus. Wat als ik dat helemaal niet kon?
De hele les had ik nauwelijks gehoord wat de meester zei, zo voelde ik de ogen van de drie in mijn rug branden. Toen de wijzer van de klok eindelijk in de buurt van de vier kwam, sprong ik op. Het was ruim voor de bel klonk. Meester Marconi was midden in een zin, boos kwam hij aanlopen en opende zijn mond om er iets van te zeggen. Toen hij zag wie het was, sloot hij hem weer. De week ervoor had ik na moeten blijven, aarzelend had ik hem toen over de jongens verteld. Hij lachte erom, ik moest leren meer van me af te bijten, ze niet zo ver laten komen. Alsof ik in mijn eentje tegen drie jongens op kon. Gelukkig liet hij me nu wel gaan. Ik was vastbesloten de jongens vandaag te snel af te zijn. Ik liep door de lege school naar de ingang en keek door de deur naar buiten.
Het plein aan weerszijden van de toegang was leeg; de fietsenstalling rechts lag er rustig bij en bij de klimrekken links stond niemand. Als ik snel was kon ik zonder kleerscheuren door de straten van onze Rotterdamse wijk. Als ik het me goed herinner, had mijn tante Adriana mijn ouders deze school in de Alexanderpolder afgeraden. Ik begreep nu wel waarom. Mijn ouders luisterden niet, dat deden ze nooit.
Ik werd steeds sneller. Mijn jas, schrift en potlood had ik lang voor het einde van de les zo onopvallend mogelijk in mijn tas gedaan. De kinderen achter me hadden gefluisterd. Ze spraken over ‘chocola’, na schooltijd kochten ze snoep in de winkel hierachter. Ik kon niet met ze mee.